HANEFİ MEZHEBİ LİTERATÜRÜ

HANEFİ MEZHEBİ LİTERATÜRÜ

 

I. Zahiru’r-Rivaye: İmamı Azam(150) ve talebeleri İmam Muhammed(189) ve İmam Ebu Yusuf’un(183) tevatür yolla gelen görüşleri

1.el-Asl: İmam Muhammed’in ilk yazdığı kitap. İmam Muhammed’in en geniş kitabı olduğu için Mebsutda denir.

2. el-Camiu’s-SağirEbu Yusuf aracılığıyla İ. Azam’dan gelen görüşler.

Leknevi buna bir şerh yazdı: en-Nafiul-Kebir. Tek cilttir.

3. el-Camiu’l-Kebir: İmam Muhammedin direk İmam-ı Azam’dan aldığı görüşlerini içerir.

4. es-Siyeru’s-Sağir: Uluslar arası hukukla ilgili bir eser. İNDİR

5. es-Siyeru’l-Kebir: İmam Evzaî, Siyeru’s-Sağir’i görünce “Kufeliler ne anlar bu işten” deyip İ.Muhammedi eleştirmesi üzerine İmam daha kapsamlı bu eseri hazırladı.

6.ez-Ziyadat: Bütün bu beş kitaba yapılan ziyadelerdir.

 

II. Nadiru’r-Rivaye: İmamı Azam ve talebelerinin bize ahad yolla gelen rivayetleridir. Bunlar:

İmam Muhammed’in Eserleri:

1. el-Hücce ala ehli’l-Medine: İmam Muhammed, Medine dönüşü bazı fikirleri değişti. Bu kitapta değişmeyen düşüncelerini İmam Malik’e karşı savunmak için yazdı. 4 cilttir.

2.Kitabu’l-Asar: İmamı Azam’ın rivayetleri var. Hadis sayısı azdır. Daha çok sahabe sözleri var. Tek cilt.

3. Kitabu’l-Kesb: Kazanç ve ticaretle ilgili bir kitap.

İmam Ebu Yusuf’un Eserleri:

1.Kitabu’l-Asar: İmamı Azam’ın rivayetleri.

2. İhtilafu Ebi Hanife ve İbni Ebi Leyla: İlk yazılan hilaf kitaplarındandır.

3. Kitabu’l-Harac: Harun Reşid için yazdığı vergi hukuku ile ilgili bir eser.

 

III. Temel Metinler ve Şerhleri.

Hanefi mezhebinde el kitabı mahiyetinde ilk eser Ebu Cafer et-Tahavînin(321/933) el-Muhtasarıdır.

Hakimü’ş-Şehid MerveziZahirü’r-Rivaye’yi alıp tekrarları çıkarmak suretiyle el-Kafî adlı eserini meydana getirdi. Şemsul-Eimme es-Serahsî(483) bu eseri el-Mebsut adıyla şerhetti.

Kudurî(428/1037), Hanefi mezhebinin en meşhur el kitaplarından biri olan el-Muhtasarı telif etti. Hanefi literatüründe Kitab deyince Kudurînin bu kitabı kastedilir. Bu eser üzerinde 30 civarında şerh çalışması yapılmıştır. En meşhur şerhleri;

1- Ebu Bekir el-Haddadın el-Cevheretun-Neyyire ve es-Siracul-Vehhac adlı şerhleri

2- Abdulğanî el-Meydanînin el-Lübab fi şerhil-Kitab adlı şerhi

Alaeddin es-Semerkandînin(539/1144) Tuhfetul-Fukaha adlı eseri Kudurînin el-Muhtasarına dayanmakla birlikte o zamana kadar kaleme alınan eserlerden farkı bir sistematiğe sahiptir. Kudurînin eserini ikmal, izah ve delillerle temellendirme maksadıyla kaleme alınan Tuhfetul-Fukaha tertip usulu ve terminolojinin geliştirilmesi bakımından ileri bir merhaleyi temsil eder.

Semerkandînin talebesi olan Kasanî(587), bu eseri tertip ve metot bakımından örnek alarakBedaius-Sanaîyi telif etti. Hanefi tabakat kitablarında bu eser Tuhfetul-Fukahanın şerhi olarak gösteriliyorsa da aslında klasik şerhlerle benzerliği bulunmayan Kasanînin eseri orjinal bir çalışma olup gerek muhteva gerekse metot bakımından Semerkandînin eserini aşmıştır.

Kasanînin çağdaşı Burhaneddin el-Merğınanînin el-Hidaye adlı kitabı, müteahhirin devri Hanefi uleması arasında en çok rağbet gören eserlerin başında gelir. Eser, aynı müellifin Şeybanînin el-Camius-Sağiri ile Kudurînin el-Muhtasarına dayanarak telif ettiği Bidayetul-Mübtedînin şerhidir.

el-Hidaye üzerine altmış civarında şerh ve haşiye yazılmış olup en meşhurları şunlardır;

1- Bedreddin el-Aynî, el-Binaye

2- İbnul-Hümam, Fethul-Kadir

3- Ekmeleddin el-Babertî, el-İnaye

4- Celaleddin el-Kurlanî, el-Kifaye

 

el-Hidayenin tahricleri arasında en meşhurları ise şunlardır;

1- Zeylaî, Nasbur-Raye

2- İbn Hacer, ed-Diraye

3- Aladuddin İbn Türkmanî(750), el-Kifaye fi Marifeti Ehadisil-Hidaye

 

Mütunu Erbaa olarak bilinen Müteahhirun devri Hanefi alimleri arasında meşhur olan dört eser;

1- Abdullah b. Mahmud el-Mevsilî(638/1284), el-Muhtar. Ebu Hanifenin görüşleri esas alınarak yazılmış bir muhtasardır ve yine müellifi tarafından el-İhtiyar li-talilil-Muhtar adıyla şerhedilmiştir.

2- Muzafferuddin İbnus-Saatî(694/1295), Mecmaul-Bahreyn. Kudurînin el-Muhtasarı ile Ebu Hafs Necmeddin en-Nesefînin el-Manzumetun-Nesefiyyesi esas alınarak teli edilmiştir.

3- Ebul-Berekat en-Nesefî(710/1310), Kenzud-Dekaik. Otuz civarındaki şerhleri arasında en meşhurları;

a-Fahreddin Osman b. Ali ez-Zeylaî(743), Tebyinul-Hakaik

b-Bedruddin el-AynîRemzul-Hakaik

c-Ebul-Kasım es-SemerkandîMustahlasul-Hakaik

d-Zeynuddin İbn Nüceym(970), el-Bahrur-Raik

e-Molla Miskin, Şerhu Kenzid-Dekaik

4- Tacuş-Şeria, Vikayetur-Rivaye. Tacın torunu Sadruş-Şeria Vikayeyi ihtisar edip en-Nukayeadıyla yeni bir eser yazdı. Molla Aliyyul-Karî, Nukayeyi Fethu babil-İnaye adıyla şerhetti.

 

 

Hicri VII. yüzyılda yazılan bir diğer muhtasar metin de Şemseddin Konevîye ait Dürerul-Bihardır. İbnus-Saatînin Mecamul-Bahreynine Ahmed b. Hanbel, Şafii ve Malikin görüşlerinin ilavesiyle telif edilen eser üzerine çok sayıda şerh yazılmıştır.

 

Hicri IX ve X. yüzyılda kaleme alınan, Osmanlı Devletinin bir nevi yarı resmi hukuk külliyatı olarak rağbet görmüş, asırlarca kadı, müftü ve müderrislerin müracat kitapları olan iki metin vardır.

a- Molla Hüsrev, Dürerul-Hükkam. Bu eser müellifin Ğurerul-Hükkam adlı eserinin şerhidir. Dürerin yirmiye yakın şerhi vardır. Bunlar arasında Mehmed Vanî Efendi, Şürünbilalî, Nuh b. Mustafa, Abdulhalim b. Pir Kadem ve Ebu Said el-Hadimîye ait olanları önemlidir.

b- İbrahim el-HalebîMülteka el-EbhurMütunu Erbaadan derlenen Mültekanın şerhleri arasında Şeyhizadenin "Damad" diye meşhur olan Mecmaul-Enhuru ile Haskefînin ed-Dürrül-Müntekası yer almaktadır.

 

Şemseddin et-Timurtaşî(1004/1596) Tenvirul-Ebsar adlı bir eser yazdı. Haskefî bunu ed-Dürrül-Muhtar adıyla şerhetti. Bu şerhe iki haşiye yazıldı;

a- Ahmed b. Muhammed et-TahtavîHaşiye aled-Dürril-Muhtar

b- İbn Abidin(1252/1836), Reddul-Muhtar aled-Dürril-Muhtar. Bu eser, başlangıçtan müellifin zamanına kadar kaleme alınmış hemen bütün temel Hanefi kaynaklarına dayanması, hükümlerin dayandığı delilleri göstermesi, mezhepteki zayıf, sahih ve muteber görüşlere işaret etmesi bakımından önem taşır.

 

IV. FetavaVakıat, Nevazil Kitapları: Bu gruba giren eserler, Ebu Hanife ve talebelerinin ardından ictihad asrının sonlarına kadar gelen müteahhirin müctehidlerinin kendi zamanlarında ortaya çıkan ve mezhep imamı ve talebelerinden herhangi bir rivayet bulamadıkları yeni meseleler hakkında verdikleri hükümleri ihtiva etmektedir.

Bu türdeki ilk eser, bilindiği kadarıyla Ebul-Leys es-Semerkandînin(373/983) en-Nevazil adlı eseridir. Belli başlı diğer eserler ise şunlardır;

Ebul-Abbas en-Natıfî, el-Vakıat ve el-Ecnas

Suğdî, en-Nütef fil-Fetava

Muhammed b. İbrahim el-Hasırî, el-Havî fil-Fetava

Yusuf b. Ali el-Cürcanî, Hizanetul-Ekmel

Sadruş-Şehid, Vakıatul-Hüsamîel-Fetaval-Kübra ve el-Fetavas-Süğra

Ebul-Feth el-Velvalicî, el-Fetaval-Velvaliciyye

İftiharuddin Tahir b. Ahmed el-Buharî, Hülasatul-Fetava

Rükneddin Abdurrahman b. Muhammed el-Kirmanî, Cevahirul-Fetava

Radiyyuddin es-Serahsî, el-Muhitur-Radavî

Ahmed b. Musa el-Keşşî, Mecmaun-nevazil vel-havadis ve-vakıat


Alıntı:  http://www.literatur.gen.tr/fikih/hanefi.html